Niniejszy artykuł jest fragmentem pracy magisterskiej pt. „Oszustwo ubezpieczeniowe” obronionej przeze mnie 26 czerwca 2006r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego.

Istota strony przedmiotowej przestępstwa oszustwa ubezpieczeniowego polega na spowodowaniu zdarzenia będącego podstawą do wypłaty odszkodowania z tytułu umowy ubezpieczenia.

Uprzednie zawarcie umowy ubezpieczenia jest koniecznym warunkiem do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej za dokonanie oszustwa asekuracyjnego. Należy zaznaczyć, iż art. 298 k.k. dotyczy ubezpieczeń majątkowych[1], a nie osobowych, gdyż wynika to z faktu, że instytucja odszkodowania odnosi się wyłącznie do tej pierwszej grupy ubezpieczeń. W ubezpieczeniach majątkowych, świadczenie zakładu ubezpieczeń polega na zapłacie odszkodowania[2]. Ubezpieczenia majątkowe obejmują swym zakresem mienie (własność i inne prawa majątkowe – art. 44 k.c.) oraz odpowiedzialność cywilną (art. 821 k.c.)[3]. W przypadku ubezpieczeń osobowych, w myśl art. 805 § 2 pkt 2) k.c., zakład ubezpieczeń zobowiązany jest do zapłaty umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia (np. pokrycie kosztów leczenia, pogrzebu).

            Ustawodawca mimo, iż upozorowanie wypadku będącego podstawą do wypłaty umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia (świadczenie z tytułu umowy ubezpieczenia osobowego, np. ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków) leży poza zakresem penalizacji art. 298 k.k., nie pozostawił braku karalności takiego czynu, gdyż takie zachowanie sprawcy podpada już pod usiłowanie oszustwa z art. 286 k.k.

            Przepisy omawianego przestępstwa oszustwa ubezpieczeniowego nie odnoszą się do wypłaconego odszkodowania z Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie, w którym ich podstawą nie jest umowa ubezpieczenia[4]. Odszkodowanie wypłacane jest przez UFG w przypadku braku obowiązkowych ubezpieczeń OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, czy też rolników prowadzących gospodarstwo rolne.

            W przypadku umowy ubezpieczenia morskiego (art. 292 § 1 k.m.) ubezpieczyciel zobowiązuje się w zamian za składkę ubezpieczeniową wypłacić odszkodowanie za szkody poniesione wskutek niebezpieczeństw, na jakie przedmiot ubezpieczenia jest narażony w związku z żeglugą morską. Kodeks morski jako podstawę wypłaty odszkodowania wskazuje pojęcie niebezpieczeństwa, jednakże w oparciu o kolejne przepisy możemy utożsamić to z pojęciem wypadku wskazanego przez Kodeks cywilny.

            R. Zawłocki wspomina, że „fakt wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela na rzecz ubezpieczonego nie jest zależny od świadczenia reasekuranta na rzecz cedenta (ubezpieczyciela)”. Dlatego musimy uznać, iż przepis art. 298 k.k. nie odnosi się do umów reasekuracyjnych[5].

            Sytuacja, w której w chwili dokonania czynu musi obowiązywać umowa ubezpieczenia, wyłącza nam zachowania polegające na zawarciu antydatowanej umowy ubezpieczenia (tzw. „ubezpieczenie wstecz”), która to już obejmuje zdarzenie nie objęte ochroną ubezpieczeniową. Przy takiej sytuacji, zdarzenie występuje niezależnie od woli sprawcy, a on tym samym zmierza tylko do zmniejszenia doznanych szkód. Dość częstym zjawiskiem jest antydatowanie umowy ubezpieczenia i zawarcie ubezpieczenia Auto Casco już po szkodzie, w celu uzyskania odszkodowania.

Przestępstwo oszustwa ubezpieczeniowego jest przestępstwem materialnym, gdyż skutek polega na sprowadzeniu zdarzenia dającego podstawę do wypłaty odszkodowania. Dla istnienia tego przestępstwa nie jest ważny fakt dokonania wypłaty odszkodowania, czy też fakt wystąpienia z żądaniem wypłaty jego. Jego koncepcja zbliżona jest do przestępstwa z art. 286 k.k., dlatego też Kodeks karny różnicuje sankcje za oba te przestępstwa.

O. Górniok proponuje by pojęcie zdarzenia rozumieć w kontekście art. 805 § 2 k.c. i użytego tam wyrażenia wypadek. Tego samego zdania jest W. Jaroch, który upozorowanie wypadku ubezpieczeniowego uznaje za wprowadzenie w błąd ubezpieczyciela, a zatem etap oszustwa z art. 286 k.k.[6].  Ł. Pohl powołuje się na art. 827 k.c., że wypadek to zdarzenie losowe, które nastąpiło wbrew lub niezależnie od woli ubezpieczającego[7]. Autor wskazuje, że istotą karalnego zachowania się sprawcy jest wywołanie stanu, w którym odnawia się obowiązek zapłaty odszkodowania. Ustawodawca wskazuje, że zdarzenie będące podstawą do wypłaty odszkodowania jest pojęciem innym niż wypadek ubezpieczeniowy, tak więc chodzi o kreację podstawy wypłaty odszkodowania, a nie kreację wypadku. „Jeżeli bowiem zdarzenie jest wynikiem zachowania się sprawcy, to nie jest już wypadkiem ubezpieczeniowym”[8].

Dla zakładów ubezpieczeń obojętnym jest czy wypadek miał miejsce, czy też nie.

J. Skorupka wskazuje, że spowodowanie zdarzenia będącego podstawą do wypłaty odszkodowania jest pojęciem szerszym od pojęcia wypadku ubezpieczeniowego. Tak więc każde spowodowanie zdarzenia będącego podstawą wypłaty odszkodowania będzie „zajściem wypadku przewidzianego w umowie ubezpieczenia”, ale nie odwrotnie[9].

Autor: Tomasz Gulla
 

<< wstecz