Niniejszy artykuł jest fragmentem pracy magisterskiej pt. „Oszustwo ubezpieczeniowe” obronionej przeze mnie 26 czerwca 2006r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego.

„Sprawca usiłowania nie podlega karze w dwóch przypadkach nazywanych czynnym skutecznym żalem: 1) jeżeli dobrowolnie odstąpił od dokonania albo 2) zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (art. 15 § 1 k.k.)”[1].

Ustawodawca w art. 298 § 2 k.k.[2] wprowadził szczególną klauzulę czynnego żalu, która zapewnia sprawcy bezkarność popełnionego czynu, ale pod warunkiem dobrowolnego zapobieżenia wypłacie odszkodowania przed wszczęciem postępowania karnego. Mowa tu o czasie wydania postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, o którym mowa w art. 305 § 1 k.p.k. a nie o wszczęciu procedury związanej z wypłatą odszkodowania.

Czynny żal musi być dobrowolny, a jeżeli jest on wymuszony przez okoliczności lub działania innych osób, to sprawca nie korzysta z bezkarności[3]. Takim przykładem zapobiegnięciu wypłaty odszkodowania może być cofnięcie wniosku o wypłatę odszkodowania lub niepodjęcie przyznanego odszkodowania.

Problematyczna staje się sytuacja, w której sprawca nie zgłosił wniosku o wypłatę odszkodowania, bo bez tego działania nie istnieje faktyczna możliwość uzyskania odszkodowania, a według A. Marka „trudno przyjąć, że w ten sposób sprawca czemuś zapobiegł”[4].

Klauzula niekaralności z art. 298 § 2 k.k. nie idzie tak daleko, jak klauzula z art. 297 § 3 k.k.[5], która ma zastosowanie również po zwrocie uzyskanego świadczenia albo zaspokojeniu roszczenia pokrzywdzonego. W przypadku zwrotu przez sprawce wypłaconego odszkodowania, fakt ten nie stanowi już wystarczającej przesłanki do zastosowania klauzuli niekaralności, a może być co najwyżej podstawą do nadzwyczajnego złagodzenia kary w oparciu o art. 60 § 2 pkt 4 k.k.[6].

Zakłady ubezpieczeń często nie zgłaszają przypadków zaistnienia próby wyłudzenia odszkodowania organom ścigania, lecz wolą wypłacić odszkodowanie, gdyż w sytuacji, gdy prokurator albo sąd umarza postępowanie, instytucja ta narażona jest na roszczenie ze strony ubezpieczonego o wypłatę należnego odszkodowania wraz z odsetkami, a  w związku z przewlekłością toczącego się postępowania mogą one często przekroczyć wysokość szkody lub nawet wartość rynkową przedmiotu ubezpieczenia[7]. Moim zdaniem taki schemat działania zakładów ubezpieczeń koliduje w pewnym sensie z art. 304 k.p.k. o obowiązku zawiadomienia o ujawnieniu okoliczności uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa. Przepis art. 298 § 2 mimo, iż jest zastrzeżony dla sądu, to w praktyce wykorzystywany jest na etapie wniosku o odszkodowanie.

Kolejnym dość niepokojącym sygnałem jest formuła zawiadomienia organów ścigania przez zakład ubezpieczeń o zaistnieniu zdarzenia dającego podstawę do przypuszczenia, iż mogło zostać popełnione przestępstwo. Na podstawie takiego zgłoszenia, które zawiera zdawkowe informacje, np. wskazanie osoby domniemanego sprawcy i stwierdzenie, iż dopuścił się on przestępstwa ubezpieczeniowego, trudno jest podejmować przez organy ścigania decyzji o wszczęciu dochodzenia bądź śledztwa.

Głównym celem omawianego przepisu jest oddziaływanie prewencyjne, by ograniczyć proceder wyłudzania odszkodowania. Budzi to jednak dużą wątpliwość, skoro zjawisko przestępczości ubezpieczeniowej z roku na rok zwiększa się, taka regulacja może demoralizować sprawcę i niejako zachęcać go do ponownej próby popełnienia przestępstwa. Z. Niezgoda jest zdania, że nie wynika to z tendencji do zwiększania roli pokrzywdzonego, ale raczej z trudności w ich ściganiu[8].

Autor: Tomasz Gulla
 

<< wstecz